አዳም ረታ

አዳም ረታ በዘመናዊው የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ ዓለም ውስጥ የትርክት ጥበባችንን መልክና ቅርፅ ሙሉ በሙሉ የቀየረ፣ የራሱን አዲስና የተለየ የፈጠራ ጎዳና የቀደደ ብቸኛ እና አንጋፋ ደራሲ ነው። አብዛኞቹ የሀገራችን ደራሲያን ታሪካቸውን ከመጀመሪያው ይዘው ወደ መካከለኛውና ወደ መጨረሻው የሚያመሩበትን የተለመደውን መስመራዊ የአጻጻፍ ስልት ሲከተሉ፣ አዳም ግን ይህንን ወግ በመስበር በራሱ ፍልስፍናዊ እሳቤ ላይ የተመሰረተና “ሕፅናዊነት” የተሰኘውን አዲስ የሥነ-ጽሑፍ ስልት አስተዋውቋል። ይህ ስልት ታሪኮችን ደረጃ በደረጃ ከመተረክ ይልቅ፣ የተቆራረጡ የሚመስሉ የሰዎች ሕይወትን፣ ትዝታዎችን፣ ማኅበራዊ ክስተቶችን፣ ዕቃዎችንና ተፈጥሮን እንደ እንጀራ አይን ወይም እንደ ስፌት ክሮች እርስ በርስ በማስተሳሰር ጥልቅና ውብ የሆነ ሰፊ የትርክት ስዕል የሚስልበት ጥበብ ነው።

ደራሲው በትምህርት ዓለሙ የጂኦግራፊና የጂአይኤስ (GIS) ባለሙያ በመሆኑ፣ ይህ የሙያ እውቀቱ በሥራዎቹ ላይ ትልቅ አሻራ ጥሏል። የሰዎችን ሥነ-ልቦናዊ ውቅር፣ የመኖሪያ አካባቢያቸውን፣ የጎዳናዎችን ስምና አቀማመጥ፣ እንዲሁም የማኅበረሰቡን ጥቃቅን የዕለት ተዕለት ውሎዎች እጅግ በጣም በረቀቀና ምስላዊ በሆነ መንገድ ይገልጻቸዋል። አንባቢው የእሱን መጻሕፍት በሚያነብበት ጊዜ ታሪኩን ብቻ ሳይሆን የሚመለከተው፣ በምናቡ ውስጥ ሕያው የሆኑ ቀለማትን፣ ድምፆችንና ሽታዎችን ጭምር እያስተዋለ እንዲጓዝ ያደርገዋል። ይህ የምስል ከሳሽነቱ እና ቃላትን የማውጣቱ ብቃቱ በሥነ-ጽሑፍ ተቺዎች ዘንድ “የቋንቋ ጠንቋይ” ወይም “አንድ ደራሲ ሊኖሩት የሚገቡ ሁሉም ግብዓቶች የተሟሉለት ደራሲ” በሚል የላቀ አድናቆት እንዲቸረው አድርጎታል።

የደራሲው የሥነ-ጽሑፍ ጉዞ የሚጀምረው በ1970ዎቹ አጋማሽ ላይ ሲሆን፣ ለመጀመሪያ ጊዜ ለንባብ የበቃውና ስሙ በሥነ-ጽሑፍ አፍቃሪዎች ዘንድ መነሳት የጀመረው “አባ ደፋር እና ሌሎች አጫጭር ታሪኮች” በተሰኘው የጋራ መድበል ላይ ነበር። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ አዳም “ድብድብ”፣ “እብዱ ሽበሺ”፣ “ሲሮኮ” እና “ሲፊንክስ” የተሰኙ አራት ድንቅ አጫጭር ታሪኮቹን አበርክቷል። ይህንን ተከትሎ በ1981 ዓ.ም. የመጀመሪያው የራሱ ወጥ የአጫጭር ታሪኮች መድበል የሆነውንና የአማርኛ አጫጭር ልብወለድ ጥበብ የደረሰበትን የላቀ ደረጃ ያሳየውን “ማሕሌት” የተሰኘውን መጽሐፉን አሳተመ፤ መጽሐፉ የሰው ልጅን ብቸኝነት፣ የከተማ ኑሮንና ሥነ-ልቦናዊ ትግልን በጥልቀት ይተነትናል። በ1990 ዓ.ም. ደግሞ በውስጡ “ዘላን” የተሰኘውን ታዋቂ ረጅም ታሪክ ጨምሮ ሌሎች ሥራዎችን ያካተተውን “ጭጋግና ጠል” የተሰኘ መድበሉን ለንባብ አበቃ።
ከአጫጭር ታሪኮች በመቀጠል አዳም ወደ ታላላቅና ክላሲክ ረጅም ልብወለዶች የተሸጋገረ ሲሆን፣ በ1997 ዓ.ም. ያሳተመውና እንደ ሥነ-ጽሑፍ ቁንጮው የሚቆጠረው “ግራጫ ቃጭሎች” የተሰኘው ድንቅ ሥራው ተጠቃሽ ነው። ይህ መጽሐፍ በ1960ዎቹ እና 70ዎቹ የነበረውን የኢትዮጵያን ማኅበራዊ መስተጋብርና የፖለቲካ ውጥንቅጥ በዋናው ገጸ-ባህሪ “እንዳልካቸው” የሕይወት ውረድና ንረት ውስጥ ፍንትው አድርጎ ያሳያል። ከዚህ በመቀጠል በ2001 ዓ.ም. “አለንጋና ምስር” እና “እቴሜቴ ሎሚሽታ” የተሰኙትን ሁለት መጻሕፍት ያሳተመ ሲሆን፣ በተለይም እቴሜቴ ሎሚሽታ የተቆራረጡ የሚመስሉ ነገር ግን በውስጣዊ ክሮች እርስ በርስ የተሳሰሩ የገጸ-ባህሪያትን ሕይወት በማቅረብ የሕፅናዊነት ፍልስፍናውን በግልጽ ያሳየና ከፍተኛ ተወዳጅነትን ያተረፈ ኖቬላ ነው። በ2008 ዓ.ም. ደግሞ ከ960 በላይ ገጾችን የያዘና እያንዳንዱ ምዕራፍ በተለያዩ ቀለማት ስም የተሰየመውን “የስንብት ቀለማት” የተሰኘውን ግዙፍ ልብወለድ በማቅረብ የሰውን ልጅ የሕይወት ጉዞ፣ የስንብትና የትዝታ ትርጉምን በሰፊው ፍልስፍናዊ እይታ ቃኝቷል።

ደራሲው ባለፉት ዓመታት ያሳተማቸውን ተከታታይ የፈጠራ ሥራዎቹን ሲቀጥል፣ በ2002 ዓ.ም. የሰዎችን የዕለት ተዕለት ውሎና ትዝታዎችን ስዕላዊ በሆነ ቋንቋ የከተበበትን “ከሰማይ የወረደ ፍርፍር” የተሰኘ የአጫጭር ታሪኮች መድበል፣ በ2003 ዓ.ም. የሰውን ልጅ ፍለጋና የስደት ሕይወትን በጥልቀት የሚመረምረውን “ይወስዳል መንገድ ያመጣል መንገድ” የተሰኘ መጽሐፍ፣ እንዲሁም በ2004 ዓ.ም. የሰውን ልጅ መከራና የውስጥ ሰላም ፍለጋ ከሙዚቃና ከባህል አንጻር የሚቃኘውን “ሕማማትና በገና” የተሰኙ ሥራዎቹን አበርክቷል። በመቀጠልም በ2007 ዓ.ም. በአዲስ አበባ የሺሮሜዳ ሰፈር ሕይወት መሠረት ያደረገውን “መረቅ” የተሰኘ ማራኪ ልብወለድ፣ እና በ2010 ዓ.ም. የሰውን ልጅ የመግባባት ውስብስብነት በምሳሌያዊ መንገድ ያቀረበበትን “አፍ” የተሰኙ መጻሕፍትን አስከትሏል። በቅርቡ በ2018 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ. 2026) ደግሞ የኢትዮጵያን ባህል፣ ታሪክ፣ ሳይንስና ሰብአዊ ገጠመኞችን በአስደናቂ የጥበብ ውህደትና በሰፋው የሕፅናዊነት ፍልስፍናው ያቀረበበትንና 1,008 ገጾችን የያዘውን “መዝሙረ ሄላም” የተሰኘውን አዲስና ግዙፍ መጽሐፉን ለገበያ አብቅቷል።

ባጠቃላይ የአዳም ረታ ሥራዎች እንደ እንጀራ አይን፣ ጉርሻ፣ ልቃቂትና አደይ አበባ ያሉ የሀገራችንን ጥቃቅን ቁሳቁሶች እንደ ትልቅ ሥነ-ጽሑፋዊ መሣሪያና የፍልስፍና መነሻ የሚያደርጉ ናቸው። አብዛኞቹ ሥራዎቹ የሰውን ልጅ ባዶነት፣ ብቸኝነት፣ የውሳኔ ነፃነት፣ ስደትና የሞት ፍርሃትን (Existentialist crisis) በጥልቀት የሚመረምሩ ሲሆን፣ ደራሲው ለረጅም ዓመታት በስደት በካናዳ የኖረ ቢሆንም፣ ልቡና ብዕሩ ግን ሁልጊዜም እዚያው አዲስ አበባና በተለያዩ የኢትዮጵያ ገጠራማ ክፍሎች ውስጥ ተተክለው ይኖራሉ። በቅርቡም አዳዲስ የፈጠራ ቃላቶቹንና የጥናት ፍሬዎቹን ያካተተበት “ሙዛፈር” የተሰኘ የቃላት መፍቻ መተግበሪያ ይፋ ማድረጉ፣ ለቋንቋና ለሥነ-ጽሑፍ እድገት ያለውን ጥልቅ ቁርጠኝነት ያሳያል። አዳም ረታ መጻሕፍትን ዝም ብሎ የሚያዝናኑ ታሪኮችን መጻፊያ ብቻ ሳይሆን፣ የሰውን ልጅ ውስብስብ ማንነትና የሕይወትን ምስጢር መመርመሪያ ትልቅ የፍልስፍና መድረክ አድርጎ የለወጠ የዘመናችን ድንቅ የጥበብ ሰው ነው።