እንዳለጌታ ከበደ(ዶ/ር) ማናቸው?

ዶ/ር እንዳለጌታ ከበደ ተወልዶ ያደገው በጉራጌ ዞን በምትገኘው ውቧ ወልቂጤ ከተማ ውስጥ ነው። የአንደኛና መካከለኛ ደረጃ ትምህርቱን በራስ ዘሥላሴ፣ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን ደግሞ በጎሮ አጠቃላይ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አጠናቋል። ለኪነ-ጥበብና ለንባብ ያለው ፍቅር የጀመረው ገና በልጅነቱ በትምህርት ቤት መድረኮች ላይ ግጥሞችና ተውኔቶችን ማቅረብ ሲጀምር ነበር። ይህንን ውስጣዊ ጥርጣሬውንና ፍላጎቱን ወደ ላቀ ምሁራዊ ደረጃ ለማሳደግ በ1990ዎቹ ወደ አዲስ አበባ በመምጣት ከፍተኛ ትምህርቱን በስፋት ቀጠለ። በመጀመሪያ ከዩኒቲ ዩኒቨርሲቲ በጋዜጠኝነትና ኮሙዩኒኬሽን ዘርፍ ዲፕሎማ አገኘ፤ በመቀጠልም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በቴአትር ጥበባት (Theater Arts) የመጀመሪያ ዲግሪውን፣ እንዲሁም በዚሁ ዩኒቨርሲቲ በስነ-ጽሑፍና ፎክሎር ጥናት ሁለተኛ ዲግሪውን (M.A) ተቀናጀ። በጥናትና ምርምር ዘርፍ ያለውን ጉጉት ሳያቆም፣ በመጨረሻም በፎክلوር (Folklore Studies) የዶክትሬት (PhD) ዲግሪውን በመያዝ ምሁራዊ ማዕረጉን አደላደለ።

በኢትዮጵያ የስነ-ጽሑፍ ዓለም ውስጥ ከ2003 ዓ.ም ጀምሮ ከ14 በላይ ልቦለድ፣ ኢ-ልቦለድ፣ ግጥምና ተውኔቶችን ለንባብና ለዕይታ ያበቃ ብርቱ ደራሲ ነው። ሥራዎቹን ሁልጊዜም በሀገርኛ ባህል፣ ታሪክና ጥልቅ ማኅበራዊ ምርምር ላይ ለመመስረት ይጥራል። የእሱ ሥራዎች በዋናነት ልቦለድ (Fiction)፣ ታሪካዊና መርማሪ ሰነዶች (Non-Fiction)፣ ተውኔቶች (Plays) እና የማኅበረሰብ ፎክሎር ጥናቶች ላይ ያተኮሩ ናቸው። ከእነዚህም መካከል "በዓሉ ግርማ፡- ሕይወቱና ሥራዎቹ" የተሰኘው መጽሐፉ በኢትዮጵያ ስነ-ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ በዓይነቱ ለየት ያለና ፈር ቀዳጅ "መርማሪ የሕይወት ታሪክ" (Investigative Biography) ነው። በታማኝ የሰነድ ማስረጃዎችና ቃለ-መጠይቆች ላይ በመመስረት፣ የታዋቂውን ደራሲ በዓሉ ግርማን ያልተሰሙ የልጅነትና የዕድገት ታሪኮች፣ ፍልስፍናዎች፣ የስራዎቹን ጥልቅ ስነ-ጽሑፋዊ ትንተና እና ምስጢራዊ የሕይወት ፍጻሜ በጥልቀት ዳስሷል። ሌላው ትልቅ ሥራው "ማዕቀብ" የተሰኘው መጽሐፉ ሲሆን፣ በሦስቱ የኢትዮጵያ ሥርዓታት (በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ፣ በደርግ እና በኢሕአዴግ ዘመናት) የነበረውን የፖለቲካና የማኅበራዊ መዋቅር ፈትሿል። በተለይም በእነዚህ ዘመናት በጸሐፍት፣ በኪነ-ጥበብ ባለሙያዎችና በጋዜጠኞች ላይ የተጣሉ የመንግሥት የሳንሱር ገደቦችን፣ የታገዱ መጻሕፍትንና የማዕቀብ ታሪኮችን በጥናት መልክ ያቀረበበት ጠንካራ ምሁራዊ ስራው ነው። የጉራጌ ማኅበረሰብ ታሪክና የሴቶች መብት ተሟጋች የነበረችውን የቃቄ ወርድወትን እውነተኛና ታሪካዊ ተጋድሎ ወደ መድረክ ያመጣበት "የቃቄ ወርድወት እምቢ" ተውኔቱና መጽሐፉም ሌላው የሚወደድ ስራው ነው። ከእነዚህም በተጨማሪ ከጥቁር ሰማይ ስር፣ ደርሶ መልስ፣ ኬርሻዶ፣ ዛጎል፣ መክሊት፣ እና ምሳሌ የተሰኙት ልቦለዶቹና ታሪኮቹ የማኅበረሰቡን ፍቅር፣ ፍልስፍና፣ ፖለቲካና ማኅበራዊ ኑሮ በጥልቀት የፈተሸባቸውና በሰፊው የተነበቡ ስራዎቹ ናቸው።

እሱ በፈጠራ ክህሎቱ ብቻ ሳይሆን፣ ዕውቀቱንና ጊዜውን ለማኅበረሰብ ለውጥና ለትውልድ ግንባታ በመስጠት ጭምር ይታወቃል። ገና በወጣትነቱ በ1996 ዓ.ም በትውልድ ከተማው በወልቂጤ በቀን በ25 ሳንቲም ብቻ መጻሕፍትን የሚያከራይ "ተስፋ መጻሕፍት ቤት" የተባለ ማዕከል በማቋቋም በከተማዋ የንባብ ባህል እንዲያብብ ትልቅ መሠረት ጥሏል። ከዚሁ ጋር ተያይዞ ከወንድምና እህቶቹ ጋር በመሆን ለውድ እናታቸው መታሰቢያ የሚሆን "እልፍነሽ ናጂ ትምሕርት አጋዥ በጎ አድራጎት ድርጅት" በመመስረት አቅም የሌላቸውን ተማሪዎች በምግብና በትምህርት ቁሳቁስ ሲረዱ ቆይተዋል። በሀገር አቀፍ ደረጃ ደግሞ የንባብ ባህልን ለማስፋፋት በግል ጥረቱ ቋሚ ጽሕፈት ቤትና ሠራተኞችን በመመደብ የመጀመሪያውን ነፃ የመጻሕፍት ባንክ የሆነውን "ዛጎል የመጻሕፍት ባንክ" (Zagol Book Bank) አቋቁሟል። ይህ ድርጅት በአሥር ሺዎች የሚቆጠሩ መጻሕፍትን በማሰባሰብ በመላው ኢትዮጵያ ላሉ ትምህርት ቤቶች፣ ማረሚያ ቤቶችና የንባብ ማዕከላት በነፃ አሰራጭቷል።

ከ2004 እስከ 2012 ዓ.ም የኢትዮጵያ ደራሲያን ማኅበር ዋና ጸሐፊ በመሆን እንዲሁም የብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደሥላሴ የኪነ ጥበብ ማዕከል ዳይሬክተር በመሆን አገልግሏል። በአሁኑ ወቅትም "እንዳለጌታ መልቲሚዲያ" በተሰኘው የዩቲዩብ ቻናሉና በተለያዩ የቴሌቪዥን ፕሮግራሞች ላይ የደራሲያን ሕይወትና ታሪክ የሚተነትንበትን ስራ እየሠራ ይገኛል። በባህል ምርምርና ስነ-ጽሑፍ ባሳየው በዚህ የላቀ ብቃት የተነሳ በአሜሪካ አይኦዋ ዩኒቨርሲቲ (University of Iowa) በሚካሄደው ታዋቂው የዓለም አቀፍ ጸሐፍት የልምድ ልውውጥ ፕሮግራም (International Writing Program) ላይ ኢትዮጵያን ወክሎ ለመሳተፍ በብቸኝነት ተመርጦ ተሳትፏል።