የኢትዮጵያ የታሪክ አጻጻፍ ፋና ወጊ፡ አምባሳደር ተክለጻድቅ መኩርያ

ተክለጻድቅ መኩርያ ከ1906 እስከ 1992 ዓ.ም. በነበረው ዘመናቸው የኖሩት ሕይወትና የፈጠሯቸው የታሪክ ድርሳናት የኢትዮጵያን የሃያኛውን ክፍለ ዘመን ውጣ ውረድ፣ የዲፕሎማሲ ጉዞ እና የታሪክ አጻጻፍ ሽግግር በጥልቀት የሚያሳዩ ደማቅ አሻራዎች ናቸው። እርሳቸው ታሪክን ከባህላዊው የቤተ ክርስቲያን የዜና መዋዕል ስልት አውጥተው፣ ማንኛውም አንባቢ በቀላሉ ሊረዳው በሚችል ዘመናዊና ውብ የአማርኛ ዝርው አተራረክ በመቅረጽ ረገድ ግንባር ቀደም ምሁር ነበሩ።

በሰሜን ሸዋ አውራጃ፣ አሳግርት በተባለችው ገጠርማ ቀበሌ መስከረም 1 ቀን 1906 ዓ.ም. የተወለዱት ተክለጻድቅ፣ ገና በልጅነታቸው በቤተሰቦቻቸው መሪነት ወደ መንፈሳዊው ትምህርት ዓለም ገቡ። አባታቸውና አያታቸው በጓላ የገነተ ኢየሱስና የጉለሌ ራጉኤል አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ያገለግሉ የነበሩ በመሆናቸው፣ እርሳቸውም ገና በስድስት ዓመታቸው ወደ አዲስ አበባ መጥተው በጉለሌ ራጉኤል ቤተ ክርስቲያን ከአባ ሰብሐት ዘንድ ባህላዊውን የግዕዝ፣ የንባብና የዜማ ትምህርት መቅሰም ጀመሩ። ይህ የቤተ ክርስቲያን ትምህርት መሠረት ለወደፊት የታሪክ ተመራማሪነታቸውና ለአማርኛ ቋንቋ አጠቃቀማቸው ትልቅ አሻራ ጥሎባቸዋል። ከዚህ በኋላ ግን የዘመኑን ትምህርት የመቅሰም ዕድል አግኝተው በአሊያንስ ፍራንሴዝ እና በተፈሪ መኮንን ትምህርት ቤቶች በመግባት የፈረንሳይኛ ቋንቋን ጨምሮ የምዕራባውያንን ትምህርት በሚገባ አጠናቀቁ። ይህ በዕውቀት የመጎልበት ጊዜያቸው ግን ብዙ ሳይቆይ አገሪቱ በፋሺስት ጣሊያን ወረራ ስትመታ ተቋረጠ። በየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም. በአዲስ አበባ ላይ ከተካሄደው አስከፊ ጭፍጨፋ በኋላ፣ ተክለጻድቅ መኩርያ በጣሊያን ወታደሮች ተይዘው በባሕር ማዶ ወደሚገኘው የሶማሊያው ደናኔ ማረኪያ ካምፕ ተሰደዱ። እዚያም ለአገራቸውና ለታሪካቸው ያላቸውን ፍቅር ይበልጥ ባጠናከረ ከባድ ስቃይና ግዞት ውስጥ ሦስት ዓመታትን አሳልፈዋል።

የኢትዮጵያ ነጻነት ከተመለሰ በኋላ፣ ተክለጻድቅ መኩርያ ወደ አገራቸው ተመልሰው በመንግሥት መዋቅር ውስጥ ከፍተኛ የሥራ ኃላፊነቶችን መረከብ ጀመሩ። መጀመሪያ በትምህርትና ሥነጥበብ ሚኒስቴር ውስጥ በመዝገብ ቤት ሹምነት በመሥራት የመንግሥት ሥራቸውን የጀመሩ ሲሆን፣ በኋላ ላይ ግን በተፈጥሮ ባላቸው የማስተዋልና የቋንቋ ችሎታ ምክንያት ወደ ዲፕሎማሲው ዓለም ተሻገሩ። በኢየሩሳሌም የኢትዮጵያ ኮንሰል ጄኔራል በመሆን፣ በመቀጠልም በዩጎዝላቪያ፣ በፈረንሳይ እና በሕንድ አገራት የኢትዮጵያ ባለሙሉ ሥልጣን አምባሳደር በመሆን አገራቸውን በዓለም አቀፍ መድረክ በክብር ወክለዋል። በዲፕሎማሲው ዘርፍ ካበረከቱት አስተዋጽኦ ጎን ለጎን የብሔራዊ ቤተ መጻሕፍትና መዛግብት መሥሪያ ቤት ዳይሬክተር፣ የጡረታ መሥሪያ ቤት ኃላፊ፣ እንዲሁም በ1966 ዓ.ም. የባህልና ስፖርት ጉዳዮች ሚኒስትር በመሆን አገልግለዋል።

ተክለጻድቅ መኩርያ በሥራ ሕይወታቸው እጅግ ስኬታማ ቢሆኑም፣ በታሪክ ውስጥ ስማቸው ሁልጊዜም ሕያው ሆኖ እንዲኖር ያደረገው ግን የፈጠሯቸው እጅግ በርካታ የታሪክ መጻሕፍትና ያደረጉት ከፍተኛ የዳሰሳ ጥናት ነው። የኢትዮጵያን አጠቃላይ ታሪክ ለተማሪዎችና ለሕዝብ በሚስማማ መልኩ ከጥንት የኑቢያና አክሱም ሥልጣኔ፣ የክርስትናና የእስልምና ሃይማኖቶች መግባት፣ የዛጉዌ ሥርወ መንግሥት መነሳት፣ እንዲሁም የዐፄ ልብነ ድንግልና የግራኝ አሕመድን ጦርነት ታሪክ አጠቃልለው በአምስት ተከታታይ ቅጾች አዘጋጅተው አቅርበዋል። የእርሳቸው የታሪክ አቀራረብ የነገሥታቱን ውድቀትና ስኬት፣ የአገሪቱን ማኅበራዊ ትስስርና የባህል እሴቶች በጥንቃቄና ሚዛናዊ በሆነ መንገድ የዳሰሰ ነበር።

በተለይም ደግሞ አገሪቱን ወደ አንድነት ያመጧትን ሦስቱን ነገሥታት ታሪክ በተናጠልና በጥልቀት የመረመሩባቸው ሥራዎቻቸው በኢትዮጵያ የታሪክ ጥናት ውስጥ እንደ ታላቅ የማጣቀሻ ምንጭ ይወሰዳሉ። «አፄ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት» በተሰኘው መጽሐፋቸው ዐፄ ቴዎድሮስ የተበታተነችውን አገር ወደ አንድ ማዕከላዊ መንግሥት ለመመለስ ያደረጉትን ተጋድሎ፣ የለውጥ ፍላጎትና በመቅደላ አምባ ላይ የከፈሉትን መስዋዕትነት በስሜት ቀስቃሽ ትረካ አስፍረውታል። «አፄ ዮሐንስ እና የኢትዮጵያ አንድነት» በሚለው ሥራቸው ደግሞ ንጉሡ የአገሪቱን ዳር ድንበር ከውጭ ወራሪዎች ለመከላከል ያደረጉትን ተጋድሎ፣ የፌደራላዊ ይዘት ያለው አስተዳደር መከተላቸውንና መተማ ላይ ለአገር ሲሉ መውደቃቸውን ይዘግባሉ። «አፄ ምኒልክ እና የኢትዮጵያ አንድነት» የተሰኘው ታላቅ ድርሳናቸው ደግሞ የዐፄ ምኒልክን ዲፕሎማሲያዊ ጥበብ፣ የደቡብና ምሥራቅ ግዛቶችን የማቀላቀል ሂደት፣ ታላቁን የዓድዋ ድል እና የዘመናዊቷ ኢትዮጵያ መዋቅር እንዴት እንደተዘረጋ በሰፊው ይዳስሳል።

የተክለጻድቅ መኩርያ ዕውቀት በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ብቻ የተገደበ ሳይሆን የድንበር ተሻጋሪ ሥልጣኔዎችን ግንዛቤ ለመፍጠር «የዓለም ታሪክ» የተሰኘ መጽሐፍ ያዘጋጁ ሲሆን፣ ዩኔስኮ የአፍሪካን ታሪክ በአፍሪካውያን አንደበት ለመጻፍ ባዘጋጀው “General History of Africa” ታላቅ የጥናት መድብል ላይም በኮሚቴ አባልነትና በጸሐፊነት በመሳተፍ ከፍተኛ አስተዋጽኦ አበርክተዋል። የእርሳቸው መጻሕፍት የሃገር ውስጥ የትርክት መዛግብትን ከውጭ አገር የታሪክ ጸሐፊዎች ማስታወሻዎች ጋር በማነጻጸር የተጻፉና ሁልጊዜም የአገር ፍቅርን፣ ሉዓላዊነትንና ብሔራዊ አንድነትን ማዕከል ያደረጉ ነበሩ።
ይህንን ሁሉ ታላቅ አገራዊና ዓለም አቀፋዊ ሥራ የሠሩት ታላቁ ምሁር፣ በዕድሜ መግፋት ምክንያት በተከሰተ ሕመም በሰማንያ ሰባት ዓመታቸው ሐምሌ 23 ቀን 1992 ዓ.ም. ከአጠቃላዩ የሕይወት ጉዟቸው አርፈዋል። የቀብር ሥነ ሥርዓታቸውም በአዲስ አበባ ቀራንዮ መድኃኔዓለም ቤተ ክርስቲያን ተፈጽሟል። ተክለጻድቅ መኩርያ ዛሬ በአካል ባይኖሩም፣ የኢትዮጵያን ታሪክ ከተረክ ደረጃ ወደ ሳይንሳዊና ትምህርታዊ ዘርፍ ያሸጋገሩባቸውና የታሪክ መሠረት የጣሉባቸው መጻሕፍቶቻቸው ግን የኢትዮጵያን ትውልዶች ዛሬም ድረስ በብርሃንነት እያገለገሉ ይገኛሉ።